Sygn. akt I CSK 576/12

Postanowienie Sądu Najwyższego

z dnia 19 czerwca 2013 r.

SSN Tadeusz Wiśniewski (przewodniczący), SSN Agnieszka Piotrowska (sprawozdawca), SSN Kazimierz Zawada

w sprawie z powództwa Wspólnoty Mieszkaniowej Nieruchomości przy ul. M. […] w W. przeciwko P.K. H. "M." Spółce z o.o. w W. o zapłatę, na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej w dniu 19 czerwca 2013 r., na skutek skargi kasacyjnej strony powodowej od wyroku Sądu Apelacyjnego w W. z dnia 16 maja 2012 r., sygn. akt […]

przedstawia składowi siedmiu sędziów Sądu Najwyższego do rozstrzygnięcia następujące zagadnienie prawne:

czy dopuszczalne jest przelanie przez właściciela lokalu na rzecz wspólnoty mieszkaniowej uprawnień przysługujących mu wobec sprzedawcy lokalu w związku z wadami fizycznymi nieruchomości wspólnej?

Uzasadnienie

Wspólnota Mieszkaniowa nieruchomości położonej przy ul. M. […] w W. domagała się zasądzenia od P.K.H. M. S.A. w W. kwoty 250.000 zł z odsetkami ustawowymi od dnia wymagalności świadczenia do dnia zapłaty tytułem, wynikającego z przepisów kodeksu cywilnego o rękojmi za wady fizyczne rzeczy sprzedanej, roszczenia o obniżenie o dwa procent ceny nabycia, przez niektórych członków powodowej Wspólnoty, wyodrębnionej własności lokali z udziałami w części wspólnej nieruchomości, ewentualnie tytułem odszkodowania za nienależyte wykonanie, przez stronę pozwaną, umów wyodrębnienia i sprzedaży lokali, z uwagi na wady fizyczne nieruchomości wspólnej.

Ostatecznie strona powodowa wniosła o zasądzenie 30.430 zł tytułem odszkodowania za nienależyte wykonanie umowy sprzedaży oraz sprecyzowała, że pozostałej kwoty 219.570 zł domaga się na obu wskazanych wyżej podstawach, to jest na podstawie przepisów o rękojmi za wady fizyczne rzeczy sprzedanej i na podstawie ogólnych przepisów o odpowiedzialności sprzedawcy za nienależyte wykonanie umowy sprzedaży.

Wyrokiem z dnia 10 maja 2011 r., Sąd Okręgowy w W., zasądził od strony pozwanej na rzecz powodowej Wspólnoty Mieszkaniowej, kwotę 205.320,50 zł z ustawowymi odsetkami od dnia 9 marca 2005 r. do dnia zapłaty, oddalił powództwo w pozostałej części i orzekł o kosztach procesu.

Sąd ustalił, że strona pozwana wybudowała w W. przy ulicy M. nr […] budynek wielolokalowy i na podstawie umów, zawartych w formie aktów notarialnych, dokonała wyodrębnienia i sprzedaży lokali mieszkalnych oraz użytkowych na rzecz kilkudziesięciu osób fizycznych, tworzących aktualnie powodową Wspólnotę Mieszkaniową.

Po oddaniu w 2000 roku budynku do użytku, ujawniły się w nim liczne wady i usterki, dotyczące nieruchomości wspólnej, które zostały zgłoszone sprzedawcy, ale tylko część z nich została uznana przez pozwaną Spółkę i na jej koszt usunięta. Szczegółowo opisane przez Sąd wady fizyczne, dotyczyły nieruchomości wspólnej, w tym elewacji budynku, holu, klatki schodowej, tarasów, garaży, wind samochodowych i osobowych a także zbiorników przeciwpożarowych. Sąd Okręgowy ustalił zakres i koszt prac budowlanych, zleconych przez Wspólnotę w celu usunięcia powyższych wad i wykonanych dotychczas na koszt powódki, jak również ustalił, w oparciu o opinie biegłych sądowych, rozmiar wydatków, niezbędnych do usunięcia pozostałych usterek.

Sąd wskazał dalej, że w okresie od 21 listopada do 30 grudnia 2004 roku, część właścicieli lokali, dysponująca udziałami w nieruchomości wspólnej, wynoszącymi 47,9416 procent, przeniosła, w drodze umów cesji, na rzecz powodowej Wspólnoty, wierzytelności, przysługujące im w stosunku do pozwanej Spółki, w związku z wadami fizycznymi nieruchomości wspólnej, co sprawiło, że powódka nabyła 47,9416 procent ogółu tych wierzytelności i mogła, zdaniem Sądu pierwszej instancji, dochodzić tych roszczeń pieniężnych od strony pozwanej na swoją rzecz, w takiej właśnie proporcji. W konsekwencji, po wyliczeniu, że łączna wysokość wierzytelności, związanych z wadami fizycznymi nieruchomości wspólnej, wynosi 428.272,11 złotych, Sąd Okręgowy zasądził od strony pozwanej na rzecz powódki 47,9416 procent tej kwoty czyli 205.320,50 złotych, a dalej idące powództwo oddalił.

Na skutek apelacji strony pozwanej, Sąd Apelacyjny w W., wyrokiem z dnia 16 maja 2012 roku, zmienił zaskarżony wyrok i oddalił powództwo także co do kwoty 205.320,50 złotych z ustawowymi odsetkami, obciążając powódkę kosztami postępowania.

Sąd drugiej instancji, podzielając ustalenia faktyczne Sądu pierwszej instancji, dokonał ich zasadniczo odmiennej oceny prawnej, stojąc na stanowisku, że wprawdzie powodowa Wspólnota Mieszkaniowa, działając w ramach przydanej jej zdolności prawnej, może nabywać prawa i obowiązki do własnego majątku, ale zdolność prawna Wspólnoty jest ograniczona wyłącznie do czynności, związanych z zarządem nieruchomością wspólną. W ocenie Sądu Apelacyjnego, nabycie przez Wspólnotę od właścicieli lokali, wierzytelności, przysługujących im w stosunku do pozwanej Spółki, w związku z wadami fizycznymi nieruchomości wspólnej, nie stanowiło czynności, związanych z zarządem nieruchomością wspólną, w rezultacie wykraczało więc poza zakres zdolności prawnej powódki, co doprowadziło Sąd drugiej instancji do konkluzji o nieważności umów przelewu wierzytelności z powodu ich sprzeczności z prawem (art. 58 § 1 k.c.).

W skardze kasacyjnej, Wspólnota Mieszkaniowa, zaskarżając wyrok w całości, zarzuciła naruszenie prawa materialnego, to jest art. 1 ustęp 1, art. 6 i art. 17 ustawy z dnia 24 czerwca 1994 r. o własności lokali (Dz. U. z 2000 r., Nr 80, poz. 903 ze zm.) – dalej jako u.w.l., naruszenie art. 58 § 1 k.c. w związku z art. 1 ustęp 1, art. 6 i art. 17 u.w.l., a także naruszenie art. 509 § 1 k.c., art. 510 § 1 i § 2 k.c. oraz art. 471 k.c. w związku z art. 361 § 1 i 2 k.c. Skarżąca wniosła o uchylenie wyroku Sądu Apelacyjnego w całości, oddalenie apelacji pozwanej w całości i zasądzenie od pozwanej na rzecz powódki kosztów postępowania, alternatywnie o uchylenie zaskarżonego wyroku Sądu Apelacyjnego w całości oraz przekazanie sprawy temu Sądowi do ponownego rozpoznania i rozstrzygnięcia o kosztach postępowania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Rozpoznając niniejszą skargę kasacyjną, Sąd Najwyższy, powziął poważne wątpliwości co do kwestii dopuszczalności zawarcia przez właścicieli lokali, wchodzących w skład wspólnoty mieszkaniowej, umów przenoszących na rzecz wspólnoty, uprawnienia przysługujące właścicielom w związku z wadami fizycznymi nieruchomości wspólnej oraz konsekwencji prawnych zawarcia takich umów. Mają one źródło w rozbieżnych poglądach orzecznictwa i doktryny, odnoszących się do tej kwestii, stanowiącej odzwierciedlenie nadal obecnych, zwłaszcza w doktrynie, poważnych kontrowersji co do zdolności prawnej wspólnoty i jej zakresu oraz jej majątku.

W uchwale składu siedmiu Sędziów SN z dnia 21 grudnia 2007 roku (III CZP 65/07, OSNC 2008/7-8/69), mającej rangę zasady prawnej, Sąd Najwyższy przyjął, że wspólnota mieszkaniowa, działając w ramach przyznanej jej zdolności prawnej, może nabywać prawa i obowiązki do własnego majątku.

W uzasadnieniu tej uchwały wskazano, że wspólnota mieszkaniowa jest podmiotem prawa cywilnego, a mianowicie ustawową (ułomną) osobą prawną, o której mowa w art. 331 k.c., charakteryzującą się cechami, różniącymi ją nie tylko od osób prawnych, ale także od innych osób ustawowych, w szczególności od handlowych spółek osobowych. Powstaje nie na skutek czynności prawnej, lecz z mocy samego prawa, w momencie wyodrębnienia w danej nieruchomości pierwszego lokalu, którego właścicielem jest inna osoba, niż właściciel nieruchomości. Wspólnota nie podlega też likwidacji, gdyż istnieje tak długo, jak długo występuje stan, od którego ustawa uzależnia powstanie tego podmiotu. Zadaniem wspólnoty mieszkaniowej jest sprawne zarządzanie nieruchomością wspólną i utrzymanie jej w stanie niepogorszonym.

Według dalszych wywodów Sądu Najwyższego, zaaprobowanie poglądu, iż wspólnota mieszkaniowa jest podmiotem stosunków cywilnoprawnych, oznacza, że może ona posiadać majątek odrębny od majątków właścicieli lokali (majątek własny). W skład tego majątku mogą jednak wejść jedynie prawa i obowiązki związane z gospodarowaniem nieruchomością wspólną, gdyż z przepisów ustawy o własności lokali wynika ograniczenie zakresu zdolności prawnej wspólnoty mieszkaniowej. Przepisy tej ustawy pozwalają stwierdzić, że do majątku wspólnoty wchodzą, przede wszystkim, uiszczane przez właścicieli lokali zaliczki w formie bieżących opłat na pokrycie kosztów zarządu nieruchomością wspólną (art. 13 ust. 1 w związku z art. 15 ust. 1 i art. 14 u.w.l.) oraz pożytki i inne dochody z nieruchomości wspólnej. Ponadto w skład majątku wspólnoty mogą wejść prawa i obowiązki, wynikające z umów, zawieranych przez nią w ramach gospodarowania nieruchomością wspólną (np. wynikające z umów o remont nieruchomości wspólnej czy ocieplenie budynku), a także własność nieruchomości, nabytej za zgodą właścicieli (art. 22 ust. 3 pkt 6a u.w.l.), niezbędnej jednak do zarządzania nieruchomością wspólną (np. siedziba zarządu wspólnoty).

Z uzasadnienia wspomnianej uchwały wynika ponadto, że przepisy ustawy o własności lokali stwarzają podstawy prawne do przyjęcia, iż zdolność prawna wspólnoty mieszkaniowej została ograniczona do praw i obowiązków związanych z zarządzaniem (administrowaniem) nieruchomością wspólną. W licznych przepisach tej ustawy jest mowa o zarządzaniu nieruchomością wspólną (por. np. art. 1 ust. 1, art. 14, art. 18, art. 22, art. 25 u.w.l.), przy czym ustawodawca posługuje się zamiennie określeniami „zarządzanie nieruchomością wspólną” oraz „zarząd nieruchomością wspólną”. Ponadto w art. 17 u.w.l. unormowana została odpowiedzialność wspólnoty mieszkaniowej za zobowiązania „dotyczące” nieruchomości wspólnej. Uregulowania te pozwalają, w ocenie Sądu Najwyższego, na sformułowanie wniosku, że wspólnota mieszkaniowa może być podmiotem praw i obowiązków związanych z zarządzaniem (gospodarowaniem) nieruchomością wspólną (por. też wyroki SN: z dnia 15.10.2008 roku, I CSK 118/08, nie publ. i z dnia 8 października 2008 roku, V CSK 143/08, nie publ.).

Istotą rozpatrywanego sporu jest zagadnienie, czy w zakresie zdolności prawnej wspólnoty mieszkaniowej, leży nabycie od właścicieli lokali, w drodze umów przelewu, a następnie dochodzenie, w procesie wszczętym przez wspólnotę przeciwko sprzedawcy lokali, roszczeń związanych z wadami fizycznymi nieruchomości wspólnej, skoro są to roszczenia przysługujące indywidualnie każdemu z właścicieli, a ich źródłem jest umowa sprzedaży odrębnej własności lokalu ze stosownym udziałem w nieruchomości wspólnej. Chodzi przy tym o uprawnienia o różnym charakterze, na które składają się, zarówno wynikające z przepisów o rękojmi za wady fizyczne rzeczy sprzedanej, jak i roszczenia odszkodowawcze na zasadach ogólnych.

W uchwale z dnia 23.09.2004 roku (III CZP 48/04, OSNC 2005/9/153) Sąd Najwyższy, rozstrzygając zagadnienie prawne, czy wspólnota mieszkaniowa, posiada na podstawie art. 6 u.w.l., legitymację czynną do dochodzenia roszczeń z tytułu rękojmi za wady fizyczne, odnoszące się do nieruchomości wspólnej, oraz roszczeń odszkodowawczych, związanych z tymi wadami, w stosunku do podmiotu, który sprzedał odrębne lokale mieszkalne jej członkom w nowo wybudowanym budynku, wyraził pogląd, że wspólnota mieszkaniowa nie ma legitymacji czynnej do dochodzenia roszczeń odszkodowawczych, związanych z wadami fizycznymi nieruchomości wspólnej, w stosunku do sprzedawcy odrębnej własności lokalu mieszkalnego, chyba że właściciel lokalu przelał na nią te roszczenia.

W uzasadnieniu tej uchwały, Sąd Najwyższy wskazał, że zasygnalizowany w pytaniu prawnym problem, sprowadza się do tego, czy dochodzenie roszczeń z rękojmi i roszczeń odszkodowawczych za wady fizyczne nieruchomości wspólnej, a więc roszczeń, wynikających z umowy nabycia lokali, zawartych przez poszczególnych właścicieli, pozostaje w tak silnym związku z zarządzaniem nieruchomością wspólną, że należy do ustawowych kompetencji wspólnoty czy też przeciwnie, należy wyłącznie do sfery indywidualnych interesów właścic